Bir binanın deprem güvenliğini yalnızca üst katlardaki kolon ve perdeler değil, doğrudan oturduğu zemin tabakası ile temel sistemi birlikte belirler. Maltepe; Marmara Denizi kıyısındaki alüvyon ve dolgu alanlardan orta kuşaktaki ayrışmış kaya birimlerine, Başıbüyük ve Zümrütevler sırtlarındaki sağlam kaya formasyonlarına kadar kısa mesafede değişen bir jeolojik yapıya sahiptir. Bu rehber; TBDY 2018 zemin sınıflarını, sıvılaşma riskini, jet-grout, fore kazık ve iksa sistemlerinin ne zaman gerektiğini ve temel su yalıtımı standartlarını açıklar.
1. TBDY 2018 Yerel Zemin Sınıfları (ZA–ZF) Ne Anlama Gelir?
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018, Bölüm 16), bina tasarımında kullanılacak deprem spektrumunu belirlemek için zeminin üst 30 metresindeki ortalama kayma dalgası hızı (Vs30), standart penetrasyon (SPT) darbe sayıları ve laboratuvar deneylerine göre ZA’dan ZF’ye kadar altı yerel zemin sınıfı tanımlar:
| TBDY Zemin Sınıfı | Genel Jeolojik Tanım ve Vs30 Aralığı | Deprem Davranışı ve Tasarım Etkisi |
|---|---|---|
| ZA | Sağlam, sert kayalar (Vs30 > 1.500 m/s) | Zemin büyütmesi en düşüktür; yüksek taşıma gücü sunar |
| ZB | Az ayrışmış, orta sağlam kayalar (Vs30 = 760 – 1.500 m/s) | Düşük oturma ve yüksek yatak katsayısı; eğimli parsellerde kazı iksası önem kazanır |
| ZC | Çok sıkı kum, çakıl, sert kil veya ayrışmış zayıf kaya (Vs30 = 360 – 760 m/s) | İyi taşıma gücü; rijit radye temel ile dengeli yük aktarımı sağlanır |
| ZD | Orta sıkı – sıkı kum, çakıl veya katı kil tabakaları (Vs30 = 180 – 360 m/s) | Deprem dalgalarında orta düzey büyütme; oturma ve taşıma gücü tahkiki titizlikle yapılır |
| ZE | Gevşek kum, çakıl veya yumuşak alüvyon kil profilleri (Vs30 < 180 m/s) | Yüksek zemin büyütmesi ve farklı oturma riski; çoğunlukla zemin iyileştirme veya derin temel gerektirir |
| ZF | Sıvılaşma potansiyeli yüksek, hassas veya organik killer (özel inceleme) | Standart tablolar yetmez; “Sahaya Özel Zemin Davranış Analizi” ve mühendislik iyileştirmesi zorunludur |
2. Maltepe’de Kıyıdan Tepelere Genel Jeolojik Değişim
Önemli mühendislik ilkesi şudur: Hiçbir mahallenin tamamı tek bir zemin sınıfına sahip değildir; kesin zemin sınıfı yalnızca o parselde açılan sondaj kuyuları ve jeofizik ölçümlerle belirlenir. Eski dere yatakları veya yerel dolgu cepleri nedeniyle aynı sokaktaki iki komşu parselde bile farklı zemin profili çıkabilir. Genel topoğrafik eğilim olarak:
- Sahil bandı ve dere ağzı çökelleri: Kıyıya yakın kotlarda ve eski dere yatakları çevresinde yeraltı su seviyesinin yüzeye daha yakın olduğu alüvyon birimler (çoğunlukla ZD, ZE veya sıvılaşma koşullarına bağlı olarak özel inceleme gerektiren birimler) daha sık görülür.
- Orta kuşak (Minibüs yolu üstü ile D-100 çevresi): Paleozoyik yaşlı kumtaşı, silttaşı, kiltaşı (grovak) birimlerinin ayrışmış üst zonları ile sıkı kil/kum seviyeleri (çoğunlukla ZC–ZD geçişleri) yaygınlaşır.
- Kuzey yamaç ve tepe kuşağı: Başıbüyük, Gülensu ve Fındıklı sırtlarına doğru sağlam kaya ve kuvarsit/andezit birimleri (ZB–ZC ve yer yer ZA) yüzeye yaklaşır; burada sıvılaşma riski ortadan kalkarken dik eğimli kazılarda şev stabilitesi ve iksa tasarımı ön plana çıkar.
Mahallelerin kentsel dönüşüm ve imar özelliklerini karşılaştırmak için Maltepe 18 mahalle dönüşüm rehberimizi sayfamızı inceleyebilirsiniz.
3. Zemin Sıvılaşması ve Zemin Büyütmesi Binayı Nasıl Etkiler?
Deprem sırasında zeminden kaynaklanan iki ayrı tehlike vardır. Birincisi zemin büyütmesidir: Kaya ortamda hızlı ilerleyen sismik dalgalar, yumuşak alüvyon tabakaya girdiğinde yavaşlar ve genliği büyür; bina daha uzun periyotlu ve daha şiddetli yatay ivmeye maruz kalır.
İkincisi ise zemin sıvılaşmasıdır: Yeraltı su seviyesinin altındaki gevşek, suya doygun kum ve düşük plastisiteli silt tabakalarında deprem sarsıntısıyla boşluk suyu basıncı aniden yükselir; kum taneleri arasındaki temas kesilir ve zemin taşıma gücünü geçici olarak kaybeder. Üst yapı betonarmesi sağlam olsa bile temeli iyileştirilmemiş bina zemine gömülebilir veya yana yatabilir. Eski binalarda üst yapıyı güçlendirmenin bu tip zeminlerde neden tek başına yetmediğini bina güçlendirme ve kentsel dönüşüm karşılaştırma rehberimizi içinde ayrıntılı ele aldık.
4. Zemin Etüdü Nasıl Yapılır? Sondaj, SPT ve Jeofizik Ölçümler
Yeni bina ruhsatı öncesinde parselde Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları’na uygun sondaj ve arazi deneyleri yapılır. Sondaj makineleriyle parselin oturum alanına ve kat sayısına uygun derinlikte kuyular açılır; her 1,5 metrede Standart Penetrasyon Deneyi (SPT) uygulanır, örselenmemiş numuneler alınarak laboratuvarda kesme, konsolidasyon ve granülometri deneylerine tabi tutulur. Buna paralel olarak MASW / sismik kırılma gibi jeofizik ölçümlerle kayma dalgası hızları hesaplanır ve jeoloji, jeofizik ile inşaat mühendislerinin ortak imzasını taşıyan Veri Raporu ve Geoteknik Rapor belediye onayına sunulur.
5. Jet-Grout, Fore Kazık ve İksa Sistemleri Arasındaki Farklar
Kat malikleri şantiyede gördükleri her kazık makinesini aynı imalat sanabilir; oysa binanın altında çalışan temel/zemin iyileştirme sistemleri ile parsel çevresini tutan derin kazı iksa sistemleri farklı görevler üstlenir:
| Mühendislik Uygulaması | Temel Görevi | Hangi Parsel ve Zemin Koşulunda Seçilir? |
|---|---|---|
| Jet-Grouting (Yüksek basınçlı enjeksiyon) | Zemin içine yüksek basınçla çimento şerbeti karıştırarak zemin-beton kolonları oluşturur | Sıvılaşma riskini azaltmak, taşıma gücünü artırmak ve temel oturmalarını sınırlamak için |
| Derin Karıştırma (DSM) | Mekanik karıştırıcı kanatlarla çimento bağlayıcıyı zeminle homojen biçimde karıştırır | Yumuşak kil ve gevşek kum tabakalarında düzenli rijitlik ve sıvılaşma kontrolü gerektiğinde |
| Fore Kazık (Derin temel) | Geniş çaplı donatılı betonarme kazıklarla bina yükünü derindeki sağlam tabakaya aktarır | Üst tabakaların çok zayıf olduğu, yüksek katlı veya ağır yapı yüklerinin derin zemine taşıtılacağı durumlarda |
| Mini Kazık / Ankrajlı İksa | Bodrum kazısı sırasında komşu binaların ve yolun kazı çukuruna kaymasını önler | Bitişik/yakın komşu binalı parsellerde ve birden fazla bodrum kat açılan derin kazılarda |
6. Radye Jeneral Temel, C35/C40 Beton ve Bohçalama Su Yalıtımı
1999 öncesi binalarda sık rastlanan tekil pabuç veya dar mütemadi temeller farklı oturmalara karşı kırılgandır. Güncel kentsel dönüşüm projelerinde binanın tüm oturum alanını tek parça betonarme plak olarak saran radye jeneral temel standart uygulamadır. Radye temel, üst yapıdan gelen kolon ve perde yüklerini geniş alana yayarak zemindeki gerilmeyi düşürür ve binanın deprem anında tek bir rijit kutu gibi davranmasına yardımcı olur.
Ancak özellikle sahil kuşağında ve yeraltı suyu bulunan parsellerde radye temel tek başına yeterli değildir; betonarme demirini korozyondan koruyacak temel bohçalama su yalıtımı hayati önem taşır. Grobeton üzerine serilen sentetik (PVC/TPO) veya çift kat bitümlü membranların temel yan perdeleri boyunca kesintisiz yükseltilmesi, ek yerlerinin test edilmesi ve TS EN 206 uyumlu düşük su geçirimli C35/45 veya C40/50 hazır beton kullanılması binanın 80–100 yıllık servis ömrünü korur.
7. Zemin Koşulları Kat Karşılığı Oranını ve Süreyi Nasıl Etkiler?
İki farklı mahallede emsal (KAKS) aynı olsa bile kat karşılığı paylaşım oranı aynı çıkmayabilir. Sağlam zeminde doğrudan kazı yapılıp radye temel dökülebilirken; derin iksa, yeraltı suyu drenajı (wellpoint) ve jet-grout veya fore kazık gerektiren bir parselde hem şantiye süresi 1,5–3 ay uzar hem de toplam inşaat bütçesine önemli bir geoteknik maliyet kalemi eklenir. Bu farkın daire paylaşım hesabına nasıl yansıdığını kat karşılığı daire paylaşımı hesabı rehberimizi içinde görebilirsiniz.
8. Sözleşme ve Teknik Şartnamede Zemin İçin İstenecek Maddeler
Malikler sözleşme imzalarken müteahhitten şu üç güvenceyi yazılı olarak istemelidir:
- Zemin etüdü ve belediye onaylı geoteknik raporda öngörülen tüm zemin iyileştirme ve iksa imalatlarının eksiksiz uygulanacağı ve maliyetinin müteahhide ait olduğu (sonradan ek bedel istenmeyeceği),
- Temel altı ve bodrum perde dış yüzeylerinde uygulanacak su yalıtım sisteminin malzeme türü, kalınlığı ve marka sınıfı,
- Komşu binalarda kazı öncesi durum tespiti yapılacağı ve inşaat All-Risk sigortasında komşu yapı/üçüncü şahıs mali mesuliyet teminatının bulunacağı.
Sözleşmedeki diğer koruyucu hükümler için kat karşılığı sözleşme ve teknik şartname rehberimizi okuyabilir, Yağmahan Grubu’nun statik ve yalıtım standartlarını yapısal teknik şartname standartlarımızı sayfamızda inceleyebilirsiniz. Kurucumuz İnşaat Mühendisi Celalettin YAĞMAHAN yönetiminde parselinize özel ön değerlendirme almak için ücretsiz teknik ön inceleme başvurusu oluşturabilirsiniz.
